Smartlappen

Smartlappen zijn een typisch Nederlands muziekgenre waarin het levensverhaal, verdriet, liefde, heimwee en tegenslag centraal staan. Het genre is vooral bekend geworden vanaf de jaren 50 en 60 en groeide uit tot een belangrijk onderdeel van de Nederlandse volksmuziek.

🎵 Wat is een smartlap?

Het woord smartlap komt van smart in de betekenis van verdriet of leed. Een smartlap vertelt meestal een duidelijk verhaal. Vaak gaat het over:

💔 verloren liefde en liefdesverdriet
😢 afscheid en verlies
🏠 heimwee naar huis of de geboortestad
👩‍👦 moeder en familie
🍺 het leven van gewone mensen
🚢 zeelieden en afscheid
🌧️ armoede, pech en eenzaamheid
❤️ verlangen naar een vroegere liefde

Een belangrijk kenmerk is dat de tekst heel begrijpelijk en herkenbaar is. Je hoeft geen ingewikkelde poëzie te begrijpen: het verhaal staat voorop.

🇳🇱 De Amsterdamse School

Hoewel smartlappen in heel Nederland populair werden, is Amsterdam bijzonder belangrijk geweest voor het genre. In cafés, buurthuizen en op markten werden levensliederen gezongen.

Grote namen waren onder andere:

Johnny Jordaan – een van de belangrijkste vertolkers van het Amsterdamse levenslied. Zijn liederen over Amsterdam werden enorm populair.

Willy Alberti – zanger met een warme stem die zowel levensliederen als populaire Nederlandstalige muziek bracht.

Zangeres Zonder Naam – Maria Servaes werd beroemd met dramatische liederen over liefde, verdriet en het leven van gewone mensen.

Manke Nelis – bekend om zijn Amsterdamse repertoire en humoristische levensliederen.

🎙️ Smartlap en levenslied

De begrippen smartlap en levenslied worden vaak door elkaar gebruikt, maar er is een klein verschil.

Levenslied is de bredere categorie. Daarin kunnen ook vrolijke, romantische of humoristische liederen vallen.

Een smartlap is meestal de meer emotionele kant daarvan: verdriet, ellende, afscheid en gebroken harten.

Je kunt het ongeveer zo zien:

Nederlandstalige volksmuziek → levenslied → smartlap

📻 De grote periode: jaren 50 en 60

Vooral in de jaren 1950 en 1960 waren smartlappen enorm populair. De radio speelde daarbij een belangrijke rol. Platenmaatschappijen brachten veel Nederlandstalige singles uit en zangers traden op in cafés, theaters en danszalen.

In die periode ontstond ook een bijzondere combinatie van smartlap + accordeon + orkest.

Typisch was bijvoorbeeld:

accordeon + viool + gitaar + bas + eenvoudig slagwerk

De muziek ondersteunde vooral het verhaal. De tekst en de stem van de zanger waren belangrijker dan ingewikkelde arrangementen.

🎶 Typische muzikale kenmerken

Smartlappen hebben vaak:

een eenvoudige melodie
een duidelijk refrein
relatief langzaam of middelmatig tempo
veel accordeon
strijkers
een emotionele zangstijl
eenvoudige akkoorden
een tekst die een verhaal vertelt

Een goede smartlap moet eigenlijk na één of twee keer luisteren mee te zingen zijn.

🏙️ Rotterdam en de smartlap

Ook Rotterdam heeft een sterke traditie in het levenslied. Dat is interessant wanneer je kijkt naar de Rotterdamse muziekgeschiedenis.

Rotterdam had talloze cafés, danszalen en buurtverenigingen waar Nederlandstalige zangers optraden. Thema's als de haven, zeelieden, afscheid, armoede, de Maas en het stadsleven sloten uitstekend aan bij het levenslied.

Daarmee ontstond een eigen Rotterdamse sfeer die anders was dan het typisch Amsterdamse Jordaan-repertoire.

🍻 Smartlap als cafécultuur

Een belangrijk onderdeel van de geschiedenis is de meezingcultuur.

Een smartlap was niet alleen bedoeld om thuis naar een plaat te luisteren. In het café zong het publiek vaak mee. Wanneer het refrein kwam, kende iedereen de woorden.

Daarom zijn veel smartlappen zo sterk opgebouwd rond een eenvoudig, emotioneel refrein.

Later ontstonden ook speciale smartlappenfestivals, waar duizenden mensen gezamenlijk Nederlandstalige klassiekers zingen.

📀 Smartlap versus piratenmuziek

Er is bovendien een interessante relatie met de Nederlandse piratenzenders. Nederlandstalige levensliederen en smartlappen waren bijzonder geliefd bij het piratenpubliek.

Zenders en radiopiraten draaiden naast Nederlandstalige hits ook:

levenslied → smartlap → schlager → country → rock-'n-roll → Nederlandstalige pop

Dat verklaart waarom sommige smartlappen tegenwoordig nog steeds heel herkenbaar zijn bij liefhebbers van oude piratenmuziek.